Over onze studiedag op maandag 1 februari 2027

‘Het belang van de joodse stem voor de christelijke theologie’

Het belang van het luisteren naar de joodse stem voor de christelijke theologie wordt het centrale thema voor de studiedag die we 1 februari hopen te houden in Lelystad. Natuurlijk is luisteren naar de joodse stem net zo goed van belang voor wat er op zondag in de kerk gebeurt. Theologie staat als het goed is ten dienste van vieren en geloven in de gemeenschap van christenen. We hebben drie fantastische sprekers bereid gevonden om aan deze studiedag hun medewerking te verlenen. Er zal ruim gelegenheid zijn om vragen te stellen en met elkaar en de sprekers in gesprek te gaan.

Veel is sinds de Tweede Wereldoorlog ten goede veranderd in de relatie tussen joden en christenen. Voor het eerst sinds eeuwen gaan joden en christenen tegenwoordig diepgaand met elkaar in gesprek. En dat op basis van volstrekte gelijkwaardigheid. Jules Isaac, de Joodse historicus en Holocaust overlevende naar wie onze stichting is vernoemd, heeft een cruciaal belangrijke sleutelrol gespeeld om de weg hiernaartoe te openen. Hij was een pionier die met zijn boek ‘Jésus et Israel’ (‘Jezus en Israël’) als een van de eersten in 1948 het verband blootlegde tussen het antisemitisme in de christelijke theologische traditie en de Holocaust. Jules Isaac heeft zich onvermoeibaar ingezet voor een beter verstaan over en weer van christenen en joden na de onvoorstelbare ramp die de Holocaust was. In die zin staat hij symbool voor de heel nieuwe relatie van wederzijds respect die voor het eerst sinds 1800 jaar een werkelijke dialoog mogelijk maakte. Van begin af aan is het een relatief kleine groep christelijke en joodse denkers geweest die hun nek hebben uitgestoken om dit avontuur van werkelijk naar elkaar luisteren aan te gaan. Maar hoe beperkt ook hun aantal, hun invloed op het theologisch denken is naar verhouding groot gebleken. Daarvan getuigt bijvoorbeeld de recente publicatie van het ‘Nieuwe Testament met Joodse aantekeningen’, een uitgave van het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap. Maar ook het bestaan van organisaties als Stichting Joods-Christelijke Dialoog en het Centrum voor Israelstudies (CIS) laat zien dat er wel degelijk iets ten goede veranderd is. Daar mogen we zeker Gods hand in zien. En er is natuurlijk veel meer te noemen.

Wie zijn de sprekers

Professor dr. Lieve Teugels, hoogleraar Judaïca aan de Protestante Theologische Universiteit (PThU) zal de studiedag openen met een lezing over ‘Het belang van de joodse stem voor de christelijke theologie’. Lieve is de eerste Joodse hoogleraar ooit aan een protestantse theologische universiteit in Nederland. Haar werkzaamheid als hoogleraar Joodse Studies aan een christelijke universiteit is mede een vrucht van de bijzondere ontwikkeling die na de Tweede Wereldoorlog ingezet is. Net als haar medewerking aan deze studiedag, waar we heel blij mee zijn. We leven zonder meer in historische tijden.

In een interview in juni 2024 zei Lieve Teugels onder meer het volgende: “Mijn specialisatie is het jodendom in de eerste eeuwen van onze jaartelling. Ik ben ook veel bezig met vroege christelijke teksten. En ik zie hoeveel het denken in het vroege jodendom en christendom op elkaar lijken, ondanks de verschillen. Vaak worden de verschillen benadrukt, zowel van christelijke als van joodse kant. Die worden door de theologie en door de geschiedenis uitvergroot. Maar de gelijkenissen zijn veel groter. Dat wil ik ook aan studenten doorgeven: het christendom is niet uit de lucht komen vallen. Voor studenten theologie én voor christenen is het belangrijk om te weten waar hun godsdienst vandaan komt. Niet om aan te tonen dat hun geloof niet origineel is, voegt ze er nadrukkelijk aan toe. “Maar je kunt het pas goed begrijpen als je ziet hoe het is ontstaan en gegroeid. En hoe het christendom is veranderd ten opzichte van hoe het begonnen is.”

De tweede spreker is Ruben van der Slik, bestuurslid van de Jules Isaac Stichting. Ruben is voorganger en voorzanger (chazan) in de messiaans-joodse synagoge in Alblasserdam. Hij studeert theologie aan het Messianic Jewish Theological Institute. De titel van Rubens lezing luidt ‘Jezus zonder Israël ? Jules Isaac, christologie en de noodzaak van de joodse stem om de Messias te kunnen verstaan’. In zijn lezing zal Ruben onder meer stil staan bij de zeer invloedrijke geloofsbelijdenis van Nicea. In dat kader zal hij ook ingaan op de scherp kritische theologie van Rosemary Ruether ten opzichte van de klassieke christologie in haar spraakmakende boek Faith and Fratricide uit 1974. Ruben zal in dat verband spannende vragen rond de christologie bespreken. Ook het theologisch denken van Mark Kinzer zal aan de orde komen.

De derde lezing zal worden verzorgd door Dr. Marco Rotman, docent Nieuwe Testament en onderzoeker aan de Christelijke Hogeschool Ede. Sinds 2025 is Marco ook lector voor het lectoraat ‘Het Joodse karakter van het Nieuwe Testament en de Joods-christelijke ontmoeting’. De titel van zijn lezing is ‘Luisteren naar de Joodse stem: Paul van Buren en zijn ontwerp van een christelijke theologie.’ De Amerikaanse theoloog Paul M. van Buren (1924-1998) heeft de laatste 25 jaar van zijn leven gewijd aan het ontwikkelen van een christelijke theologie van het volk Israël. Hij gaf zijn driedelige dogmatiek de intrigerende titel ‘A Theology of the Jewish-Christian Reality’. Van Buren werkt zijn theologie nadrukkelijk uit in gesprek met Joden. Als weinig anderen heeft hij voor het schrijven van zijn dogmatiek zijn oor te luisteren gelegd bij Joodse denkers. Marco zal ook kort stilstaan bij het belangrijke werk van de theoloog Markus Barth (1915-1994) die al vroeg als weinig anderen oog had voor de blijvende verbondstatus van het Joodse volk. Het voortreffelijk tweedelig commentaar op de Efezebrief van Markus Barth uit 1974 getuigt hier in hoge mate van.

De studiedag zal worden gehouden in Congrescentrum De Pijler, Ketelmeerstraat 90 te Lelystad.

Zie bekijk het programma van de studiedag.

Mark Kinzer ontvangt 16 november eredoctoraat van de Universiteit van Fribourg

Onderstaande tekst is van de Theologische Universiteit van Fribourg (Nederlandse vertaling met ChatGPT)

De Theologische Faculteit van de Universiteit van Fribourg (Zwitserland) verleent dr. Mark S. Kinzer (*1952) de titel doctor honoris causa. Met deze onderscheiding eert de faculteit een internationaal erkend theoloog, Bijbelwetenschapper en Messiaans-Joodse rabbijn, wiens academische werk en inzet voor de dialoog op bijzondere wijze hebben bijgedragen aan een verdiept begrip van de vroegchristelijke ecclesiologie en aan het overwinnen van anti-judaïsme binnen het Messiaans Jodendom.

De onderscheiding moet niet worden opgevat als een kerkelijke of academische legitimering van het Messiaans Jodendom, noch als een standpuntbepaling ten aanzien van vragen rondom Joodse identiteit. Zij betreft uitsluitend de erkenning van het wetenschappelijke werk van Mark S. Kinzer en zijn bijdrage aan het overwinnen van anti-judaïstische standpunten.

Kritiek op anti-judaïsme, dialoog en bemiddeling
Mark S. Kinzer is voormalig president en emeritus hoogleraar aan het Messianic Jewish Theological Institute (Californië, VS) en een vooraanstaande stem binnen de Messiaans-Joodse theologie. Vanuit deze context benut hij nadrukkelijk zijn eigen positionering op het snijvlak van Jodendom en christendom om te pleiten voor een kritische houding tegenover anti-judaïsme, in de geest van de concilieverklaring Nostra Aetate, en voor wederzijds begrip tussen Jodendom en christendom.
Binnen het Messiaans-Joodse discours vormt deze positionering een eigen en inmiddels breed opgepakt pleidooi van Mark S. Kinzer. Zij wordt in belangrijke mate bepaald door het feit dat Kinzer, in tegenstelling tot sommige andere Messiaans-Joodse stemmen, alle theologieën resoluut afwijst die worden gekenmerkt door opvattingen gericht op zending onder Joden, door substitutie motieven – waarbij de kerk de plaats inneemt van het eerstgekozen volk – of door enige andere vorm van christelijke zelfverheffing. Daarmee heeft Kinzer binnen het Messiaans-Joodse discours belangrijke impulsen gegeven en betekenisvolle tegengeluiden laten horen.

In nauw contact met de rooms-katholieke traditie
Kinzers theologie staat in intensieve dialoog met de katholieke theologie en in het bijzonder met vertegenwoordigers van de dominicaanse traditie, die voor de Theologische Faculteit van Fribourg van grote betekenis is. In het bijzonder moet zijn jarenlange betrokkenheid bij verschillende vormen van dialoog tussen de Rooms-Katholieke Kerk en het Messiaans Jodendom worden genoemd. Binnen dit kader heeft Kinzer zich gedurende vele jaren ingezet voor het bevorderen van een genuanceerde en op vertrouwen gebaseerde uitwisseling.

Zowel voor Kinzer als voor de Theologische Faculteit van Fribourg staat daarbij buiten kijf dat deze dialoog met het Messiaans Jodendom de Joods-christelijke dialoog niet mag vervangen, verdringen of relativeren. Integendeel, zij dient aan dezelfde theologische uitgangspunten gebonden te zijn als de Joods-christelijke dialoog.

Daarnaast is Kinzer medeoprichter van belangrijke internationale onderzoeksinitiatieven die zich bezighouden met de theologische receptie van Nostra Aetate.

Met de verlening van het eredoctoraat aan Mark S. Kinzer eert de Theologische Faculteit van Fribourg een wetenschappelijk oeuvre dat wordt gekenmerkt door intellectuele integriteit, openheid voor dialoog en een oprechte inzet voor interreligieus begrip. Tevens eert zij een persoon die op uitzonderlijke wijze wetenschappelijke excellentie verbindt met een niet aflatende inzet tegen iedere vorm van anti-judaïsme en substitutie- of vervangingstheologie.

Naar aanleiding van de publieke discussie over de toekenning van het eredoctoraat heeft de Theologische Faculteit een nadere verklaring gepubliceerd waarin zij haar beweegredenen nogmaals uiteenzet.

De onderscheiding zal worden uitgereikt op maandag 16 november 2026, in het kader van de Dies academicus.

* Dit artikel is na de eerste publicatie op enkele punten aangepast om de beweegredenen van de faculteit duidelijker te maken en misverstanden tegen te gaan.

Over onze studiedag op vrijdag 14 november 2025

Hoe zouden nieuwe inzichten rond Kerk en Israël zoals die van Mark Kinzer beter kunnen landen, zowel bij de geïnteresseerde christen als bij voorgangers en predikanten? Hoe zou de vertaalslag van theologisch jargon naar gemakkelijk te vatten taal gemaakt kunnen worden? Hoe leren we het Nieuwe Testament zo te lezen dat het vervangingsdenken niet langer in de weg zit bij het juist verstaan van de Schrift? Dit soort vragen hoorden we verschillende malen op de studiedag en tijdens het symposium met Mark Kinzer in januari dit jaar. Op onze eerstvolgende studiedag op 14 november hopen we met antwoorden te komen op deze zeer begrijpelijke vragen.
Want helaas is het op veel plekken eerder regel dan uitzondering dat op zondagmorgen gepreekt wordt alsof het Joodse volk geen rol van betekenis meer speelt in Gods plan met deze wereld. Alsof die rol sinds Jezus nu exclusief aan de kerk is toebedeeld. Te vaak en te gemakkelijk blijft de unieke plek van het volk Israël zo onbenoemd, wordt er stilzwijgend aan voorbij gegaan. Wonderlijk eigenlijk. Want gaat het grootste deel van de Bijbel niet juist over Israël?

Mark Kinzer schetst in zijn boeken een heel ander beeld. Daar komt de kerk uit de volken tevoorschijn als een uitgebreid Israël. Een uitspraak die gemakkelijk provocerend kan overkomen. Maar er valt zeker iets voor te zeggen. De kerk is als gemeenschap immers geënt op de edele olijf Israël. Natuurlijk heeft Kinzer hier Romeinen 11 in gedachten. Gelovigen uit de volken zijn door Jezus opgenomen in het nieuwe verbond. Niet in de plaats ván Israël, maar náást, in verbondenheid mét Israël. Bij Kinzer vormen Kerk en Israël samen het volk van God. Alles te danken aan de Joodse Messias, Jezus van Nazareth, Zoon van God, de opgestane. Hij is degene die Kerk en Israël verbindt. Dat is een heel ander verhaal.
Aan Kinzers kijk op Israël en de kerk ligt een theologische doordenking van jaren ten grondslag. Datzelfde geldt voor alle theologen die sinds W.O.II veel aandacht hebben gegeven aan het overwinnen van het vervangingsdenken. Ze zijn bepaald niet over één nacht ijs gegaan. Er komt veel kijken bij het formuleren van een nieuwe theologie die bijbelse antwoorden geeft op de vraag wat er voor het dominante oude denken in de plaats moet komen. Bedenk dat de idee dat de kerk de plaats van Israël heeft ingenomen zo’n 1800 jaar lang door heel het christendom is aangehangen. Het is nogal een omslag om als kerk na pakweg 1800 jaar afstand te nemen van die gedachte. Logisch dat het veel studie en tijd kost om tot een bijbels verantwoord nieuw denken over kerk en Israël te komen. Mark Kinzer heeft er sinds 2005 vijf boeken aan gewijd. Het is weinigen gegeven zich dat allemaal eigen te maken. De gemiddelde kerkganger is nu eenmaal geen theoloog. En dat hoeft gelukkig ook niet.

Maar zitten we zo langzamerhand niet dringend verlegen om een vertaling van belangrijke nieuwe theologische inzichten naar gemakkelijk te vatten begrijpelijke taal en begrippen? Gereedschap waarmee ook de niet theologisch geschoolde bijbellezer met dit nieuwe denken uit de voeten kan. Een paar eenvoudig eigen te maken inzichten die je kunnen behoeden voor uitglijders richting vervangingsdenken. Inzichten die helpen om je Bijbel, en met name het Nieuwe Testament niet ‘Israëlloos’ te lezen. Gereedschap dat ook een drukbezette voorganger kan helpen om Israël niet te vergeten als hij of zij het op zondagmorgen over Jezus heeft. We denken dat met dergelijk ‘gereedschap’ niet alleen de ‘gewone’ christen, maar ook heel wat predikanten en voorgangers gebaat zouden zijn. Volgens ons kunnen we domweg niet zonder, willen we als gemeente van Christus het vervangingsdenken ooit werkelijk achter ons kunnen laten.

Jeroen Bol deed tijdens de studiedag op 16 januari al een paar uitdagende voorstellen in deze richting in het slot van zijn lezing ‘Waarom de kerk niet langer zonder dit messiaans-joods perspectief kan’. Maar er kunnen ongetwijfeld ook andere stappen gezet worden. Hier ligt nog een grote uitdaging. We zijn dan ook blij dat we drie sprekers bereid hebben gevonden om hun gedachten hierover met ons te delen op onze eerstvolgende studiedag op 14 november.

Marco Rotman, Michael Mulder en Ruben van der Slik zullen deze dag ieder in een lezing handreikingen doen die ons hopelijk verder zullen helpen. Dr. Marco Rotman is docent Nieuwe Testament en onderzoeker aan de Christelijke Hogeschool Ede (CHE). Recent is hij aangesteld als lector voor het nieuwe lectoraat aan de CHE, in samenwerking met het Centrum voor Israëlstudies (CIS). Binnen dit lectoraat gaat de komende jaren onderzoek gedaan worden naar het Joodse karakter van het Nieuwe Testament en de Joods-christelijke ontmoeting. De JIS is nauw bij het lectoraat betrokken. Dr. Michael Mulder is docent Nieuwe Testament, Judaïca en Kerk en Israël aan de Theologische Universiteit te Apeldoorn en de CHE. Hij is tevens als wetenschappelijk medewerker verbonden aan het CIS en maakt deel uit van de onderzoeksgroep van het lectoraat. Ruben van der Slik zal het onderwerp vanuit zijn messiaans-joods perspectief belichten. Ruben is voorzitter van het bestuur van de messiaans-joodse gemeenschap Ahavat Olam, waar drie messiaans-joodse synagogen in Nederland bij aangesloten zijn. Ook is hij voorganger en voorzanger (chazan) in de messiaans-joodse synagoge in Alblasserdam. Ruben studeert theologie aan het Messianic Jewish Theological Institute (MJTI).

Er zal tijdens de studiedag ruim gelegenheid zijn om met de drie sprekers en met elkaar over deze belangrijke thematiek in gesprek te gaan.