Boekrecensie: According to the Scriptures door Paul M. van Buren

Door: Jan van Herk, bestuurslid Jules Isaac Stichting

Paul M. van Buren, According to the Scriptures, The Origins of the Gospel and of the Church’s Old Testament, Eerdmans, 1998, 150 p.

Auteur

Paul M. van Buren (1924-1998) is een Amerikaanse theoloog, die 22 jaar systematische theologie doceerde aan de Temple University, Philadelphia, Pennsylvania. Hij promoveerde in 1957 bij Karl Barth in Basel. In de loop van zijn carrière kwam hij in contact met het levende Jodendom en dat leidde tot een ommekeer in zijn denken. Hij kwam tot de conclusie dat er een fundamentele herbezinning moest plaatsvinden van de hele christelijke theologie. Vervolgens schreef hij een driedelig werk over een “nieuwe theologie” onder de titel “A Theology of the Jewish-Christian Reality”. Het eerste deel kwam uit in 1980. Het laatste in 1988¹.

Over het boek

Het boek dat voor ons ligt is geschreven in 1998, kort voor zijn overlijden. Het is in die zin een uniek boek. Mogelijk de meest rijpe vrucht van jarenlange diepgaande theologische bezinning op de relatie jodendom en christendom. En vooral van het willen vinden van werkelijk bijbelse antwoorden op het vervangingsdenken. Hoewel het boek inmiddels al bijna dertig jaar oud is, is het nog steeds nieuw verkrijgbaar.

Het is Van Buren opgevallen dat er in de brieven van Paulus en de andere apostelen en tevens in de – later op schrift gestelde – Evangeliën regelmatig de zinsnede voorkomt “overeenkomstig de Schriften”. Een bekend voorbeeld is 1 Kor. 15: 3-5 (HSV), waar we lezen:

3 Want ik heb u ten eerste overgeleverd wat ik ook ontvangen heb, dat Christus gestorven is voor onze zonden, overeenkomstig de Schriften,
4 En dat Hij begraven is, en dat Hij opgewekt is op de derde dag, overeenkomstig de Schriften,
5 En dat Hij verschenen is aan Kefas, daarna aan de twaalf.

Tot tweemaal toe lezen we in deze passage “overeenkomstig de Schriften”. Naar welke Schriften verwijst Paulus eigenlijk? Om het antwoord op die vraag te kunnen achterhalen, heeft Van Buren geprobeerd zich een voorstelling te maken van de situatie na de kruisiging, opstanding en hemelvaart van Jezus. Hoe hebben de leerlingen dat ervaren? We weten dat ze verward en bevreesd waren. Uit de Evangeliën en Handelingen weten we ook dat ze nog onderwijs kregen van de Opgestane. Onder meer uit Mozes en al de profeten (Luk. 24: 27). Maar wat er precies werd gezegd is niet aan ons overgeleverd. We weten dus ook niet precies waarop Paulus zijn verwijzingen baseerde.

De binding van Izak

Van Buren gaat ervan uit dat Paulus zich baseerde op een evangelie (met een kleine “e”) dat aan hem is overgeleverd. Dat is een hypothese. Het pre-paulinische evangelie zou gebaseerd zijn op een interpretatie van de Schriften die een verklaring moest geven van de gebeurtenissen rond Jezus en die aansluit op de Joodse exegese in de tweede tempelperiode. Van Buren veronderstelt dat in dit pre-paulinische evangelie de akeda, de geschiedenis van de binding van Izak (Gen. 22), een belangrijke rol speelt. Er zitten in deze geschiedenis meerdere elementen die passen bij de gebeurtenissen rond Pasen: het offeren van een geliefde zoon, een vervangingsoffer (de ram in de struiken) en de “wederopstanding” van Izak. Zelfs de “losprijs”-gedachte is aan deze geschiedenis verbonden. Zo blijkt uit het niet-canonieke geschrift 4 Makkabeeën. Van Buren erkent dat de binding van Izak niet letterlijk door Paulus wordt aangehaald, maar hij ziet in de brieven van Paulus wel regelmatig “akeda”-taal.

Van Buren heeft geen moeite met de typologische, figuratieve lezing van de Joodse geschriften. Een typologische uitleg van de akeda vindt hij niet vreemd. De vroege Joodse volgelingen van Jezus brachten met deze uitleg op unieke wijze het akeda-motief met Jezus in verband. In latere eeuwen is de Christelijke kerk de Schriften echter zodanig gaan lezen dat er maar één interpretatie mogelijk is.

Duale interpretatie

Van Buren meent dat veel teksten in zowel in het Oude als het Nieuwe Testament zich lenen voor een “duale interpretatie”. Je kunt ze zodanig interpreteren dat je recht doet aan de geschiedenis van God met zowel het Joodse volk als met de Christelijke kerk. Hij bespreekt daarvan enkele voorbeelden. Zijn boodschap is dat je het Nieuwe Testament moet interpreteren vanuit het Oude Testament. Hij gaat daarin heel ver. Als er in het Nieuwe Testament anti-Judaïstische uitdrukkingen staan, dan moet je die negeren op basis van het Oude Testament. We mogen niet vergeten, zegt hij, dat hoewel Gods volk altijd een “probleem was voor God” (zo formuleert Van Buren dat op p.134), ze altijd Gods eerste liefde zijn gebleven.

Waardering

Hoe moet je dit boek waarderen? Het boek brengt je begrip bij voor de discipelen van Jezus, die in verwarring waren door de gebeurtenissen rond Pasen. Zij hebben geprobeerd om die gebeurtenissen te duiden als zijnde “overeenkomstig de Schriften”. Van Buren zet overtuigend uiteen op welke manier de discipelen de Schriften lazen: op een typologische en figuratieve manier. Zoals gebruikelijk in die tijd. Dat is heel fascinerend. Van Buren vraagt begrip voor deze manier van lezen en roept Joden en Christenen op om voortdurend met elkaar in dialoog te blijven en met elkaar te zoeken naar de betekenis van Gods handelen in de wereld.
Van Buren heeft in de tachtiger jaren van de vorige eeuw een enorme prestatie geleverd door een “nieuwe theologie” te formuleren, die vrij is van het vervangingsdenken. Zijn driedelig boekwerk is toegankelijk geschreven, maar vergt best wat geduld en uithoudingsvermogen. Het boek According to the Scriptures is beknopt (150 pagina’s), toegankelijk geschreven en geschikt voor een eerste kennismaking met zijn gedachtegoed. Een prachtig boek!

 

 

Copyright © Jules Isaac Stichting. Dit artikel mag gedownload en geprint worden voor persoonlijk gebruik. Er mag uit geciteerd worden met bronvermelding. De tekst mag niet elders worden gepubliceerd zonder schriftelijke toestemming van de Jules Isaac Stichting.